Ninove heeft reeds een jaar sinds 1 januari 2025 als enige Vlaamse gemeente een extreemrechtse burgemeester. Wordt dit het laboratorium van extreemrechts voor een definitieve doorbraak naar de politieke macht in andere gemeentes? Luc Barbé, geboren en getogen Ninovieter, meent van niet.
Op een druilerige ochtend in december 2025 stap ik uit de trein in Ninove. In 2018 was ik hier voor het laatst. Ik zat in het stationscafé voor een babbel met een gepensioneerde bode op een Brussels ministerie[1]. Dat café blijkt nu dicht, net als het stationsgebouw, een lelijk onding van de jaren 1970. Er zal naar het schijnt een gloednieuw station komen, ooit …
Ninove ligt op amper 25 kilometer van de Grote Markt van Brussel. Toch voelt de afstand mentaal veel groter aan. Er is al jaren geen rechtstreekse treinverbinding meer naar de hoofdstad. Ik kom er vanuit Brussel-Zuid via overstap in Denderleeuw.
Je kan ook de bus nemen vanuit Brussel-Zuid of vanuit Halle. Die doet er een uur over, voor 25 kilometer. Een eerste cliché over Ninove valt daarmee snel weg. Een vlotte verbinding met de trein als beweerde ‘oorzaak’ van de toestroom van nieuwe inwoners uit Brussel is er immers niet.
Luc Barbé staat me op te wachten. Samen wandelen we naar het centrum. De Ninoofse straten liggen er netjes bij. En de gevels tonen een eerder welvarende middenklasse-stad. “Dat was al zo onder het vorige gemeentebestuur, maar er zijn dus kiezers die echt geloven dat dat nu pas sinds een jaar het geval is.”
We nemen plaats in een gezellig klassiek café in het centrum dat een ruime keuze aan Belgische bieren, wijn en cocktails, milkshakes en kleine versnaperingen aanbiedt. Het wordt uitgebaat door een gezin met niet-Belgische roots. Op deze vroege woensdagvoormiddag zitten er vooral gepensioneerde klanten te genieten van een biertje of een koffie.
Hoe omschrijf je zelf je band met deze gemeente, met deze streek?
“Ik was hier in mijn jongere jaren al zeer betrokken in het lokale verenigingsleven, onder meer als medeoprichter van een plaatselijke krant en ik was actief bij de lokale Groen-afdeling. De voorbije twintig jaar was ik minder aanwezig, omdat ik voor mijn werk – eerst bij een consultancy-bureau, daarna voor Ecolo – veel in Wallonië verbleef. Sinds 2024 ben ik daarmee gestopt en focus ik me terug volledig op Ninove.”
“Mijn band met Ninove is affectief maar nuchter. Ik ben realistisch. Hier nemen mensen fantastische initiatieven, maar er is ook veel woede, boosheid en angst. Je mag geen van beide aspecten ontkennen.”
Meerderheid op het scherp van de snede
“Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 13 oktober 2024 behaalde de extreemrechtse partij Forza Ninove een meerderheid van 18 op de 35 zetels. Een verrassing was het niet, maar het was toch nog redelijk nipt. Forza Ninove behaalde 46 procent van de stemmen.”
De buitenwereld keek er verrast op toe. Was die uitslag ook voor de mensen hier zo onverwacht?
“Forza Ninove is geen ééndagsvlieg. Dit wordt al dertig jaar opgebouwd onder de leidende figuur van Guy D’haeseleer. Extreemrechts heeft altijd één chef. Anders functioneert het niet. Die chef heeft gigantisch veel macht. Dat steken ze ook niet weg. Ze komen er openlijk voor uit.”
“Die strategie bleek nog recent uit een uitspraak van D’haeseleer in Het Laatste Nieuws. Beslissen gaat volgens hem nu veel sneller en gemakkelijker omdat hij met niemand in de eigen partij rekening hoeft te houden. Dat zegt hij dus zelf.”
“Zijn meerderheid in zetels werd waarschijnlijk versterkt door een betwist gebruik van volmachten (die waren ondertekend door vooral oudere kiezers die anderen een volmacht gaven om in hun plaats te gaan stemmen waarover nog een gerechtelijk onderzoek loopt, n.v.d.r). Ze wordt zeer strak geleid omdat ze niet één gemeenteraadslid kan missen om de stad te besturen.”
Demografische schok tijdens een politiek vacuüm
Wat zijn volgens jou de oorzaken van deze extreemrechtse overwinning?
“Ik schreef reeds na de vorige gemeenteraadsverkiezingen van 2018 een analyse waarin ik twee hoofdoorzaken voor het succes van extreemrechts in Ninove aanwees. Ten eerste is er de zeer snelle demografische en sociologische evolutie: de stad groeide op 20 jaar van 35.000 naar 40.000 inwoners, wat natuurlijk wringt en schuurt.”
“Ten tweede regeerde hier een politieke klasse die wel naar antwoorden zocht, maar ze niet vond. En vooral, hier in Ninove hebben wij met D’haeseleer de meest gewiekste populist van heel België. Ik zeg dat al jaren. De media namen hem nooit ernstig en noemden hem een lokale schertsfiguur. Maar ze zaten met die minachtend neerbuigende analyse totaal verkeerd.”
“De gewiekste strategie van D’haeseleer en zijn Forza Ninove zit in hun framing en hun narratief, hun woordgebruik, en in de thema’s die ze aanhalen en de thema’s waar ze over zwijgen. Als je illustraties wilt voor de theorieën van George Lakoff [2] en Jonathan Haidt over framing, neem dan de communicatie van Forza Ninove van de laatste jaren. Die is tiptop, gewoon perfect.”
“Een eerste geniale zet was de keuze voor de naam Forza Ninove, wat de drempel verlaagde voor veel mensen: ‘Ik stem niet voor het Vlaams Belang, maar ik stem wel voor Forza Ninove’. Alle verkozenen van zijn lijst in de gemeenteraad zijn echter lid van het Vlaams Belang. Guy D’haeseleer zit in het Vlaams Parlement voor die partij, net als schepen (wethouder) van onderwijs Ilse Malfroot. Schepen van Ruimtelijke Ordening Werner Somers zetelt in de federale Kamer van Volksvertegenwoordigers.”
‘Affectieve polarisatie’ en het gevoel begrepen te worden
“Ik haal het concept ‘affectieve polarisatie’ aan, zoals dat wordt beschreven door Dominique Willaert. Het begrip polarisatie kennen we, maar wat voegt het adjectief ‘affectief’ er aan toe? Dat is de bijna idolate, verafgodende relatie tussen veel kiezers en extreemrechts.”
“Ik zie dat op de sociale media, waar ook mensen uit omliggende gemeenten de burgemeester van Ninove loven en wensen dat zij ook zo’n burgemeester zouden hebben. Dit zijn mensen die echt geloven dat het sinds één jaar veiliger of properder is geworden, puur omdat hun held burgemeester is geworden. Ik stel vast dat die mensen echt heel diep denken dat dat zo is.”
Ga je daarover met deze mensen in dialoog?
“Wel, het is in die context bijna onmogelijk om in gesprek te gaan. Naakte feiten van het voorbije jaar zoals de sluiting van het gemeentelijke zwembad of de afschaffing van de schoolbussen worden met die idolate overtuiging weggerationaliseerd.”
“Een groot percentage van deze kiezers redeneert puur vanuit gevoel, zonder naar de feiten te kijken. De inzet voor de komende jaren is dan ook daarop gericht. Het gaat erom tien, vijftien procent van deze kiezers, dat is vijf à tien procent van het totaal aantal kiezers, terug in de perimeter van de democratie te halen. Meer niet.”
Verlieservaring als voedingsbodem
“De redenen om extreemrechts te stemmen zijn complex, maar een constante zijn de ‘verlieservaringen’ die zich opstapelen. Dat kan sociaal-economisch zijn: een job kwijtraken, in een precaire baan vastzitten, het gevoel hebben niet meer gerespecteerd te worden. Ze voelen zich passieve objecten van de economie, geen actieve deelnemers.”
“Dat gevoel kan ook cultureel zijn: ‘Ik ken mijn buren niet. Die spreken Frans, Engels, Arabisch of Turks. Wat ook veel naar boven komt is een vaag gevoel van verlatenheid: ‘Niemand heeft mij over al die dingen om mijn mening gevraagd’.”
Kan je dat gevoel van verlatenheid, wat je ‘verlieservaringen’ noemt, wat concreter maken?
“Die verlieservaringen zijn heel tastbaar: de bakker, slager, krantenwinkel stopt ermee, het bankfiliaal gaat dicht, de bushalte verdwijnt, de postbus wordt afgeschaft, net als het postkantoor, allerlei openbare diensten worden afgebouwd. Al die neoliberale hervormingen gebeuren zonder enige uitleg, zonder enige inspraak. Dat betekent verlieservaring na verlieservaring.”
“En dan komt er iemand die zegt: ‘Kijk, ik begrijp je.’ Die persoon slaagt erin die mensen emotioneel met elkaar te verbinden met een begrijpelijke boodschap als ‘Ninove is Ninove niet meer’ of ‘Make Ninove great again’. Forza Ninove koppelt dat aan thema’s als verfransing en islamisering. D’haeseleer doet dat al twintig jaar: hij is alomtegenwoordig op de kermis, tijdens het carnaval, en vooral: hij praat met de mensen, luistert naar hen en organiseert dienstbetoon. Die mensen voelen zich door hem begrepen.”
De fout van links
Hebben de progressieve krachten dat dan niet zien aankomen?
“Neen, een deel van links heeft een grote fout gemaakt door veel te snel te zeggen: ‘Wie extreemrechts stemt, is een racist’. Dat is veel te simplistisch. Ik maak een onderscheid tussen die kiezers en de door hen verkozen politici. Natuurlijk zitten er bij een deel van die kiezers en zeker bij de meeste verkozenen racisten. Dat is een feit.”
“Maar een groot deel van de bevolking is het platte racisme van de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw al lang voorbij. Het gevaar schuilt niet in een terugkeer naar dat platte openlijke racisme van toen, maar in de afbraak van de rechtsstaat die hier door extreemrechts wordt uitgevoerd.”
“Kijk naar de manier waarop journalisten nu worden afgemaakt tijdens de zittingen van de gemeenteraad, naar hun reacties op het gerechtelijk onderzoek (over de volmachten, n.v.d.r) en naar de manier waarop ze elke vorm van inspraak uithollen. Het argument is telkens weer dat ‘primaat van de politiek’.”
“Het is echter niet zo dat je eenmaal verkozen zomaar doet wat je wilt. Er is een Grondwet, er zijn wetten, er is een onafhankelijke pers, een onafhankelijk gerechtelijk apparaat, een actief maatschappelijk middenveld. Dat moet voor extreemrechts allemaal weg. Dat is het echte gevaar.”
Tegenkracht: veerkrachtige samenleving en waakzaamheid
Het ziet er dus niet goed uit voor de toekomst van Ninove?
“Neen, integendeel, maar het verhaal van Ninove is niet louter negatief. Samen met Ben Schokkaert, directeur van het Cultureel Centrum, schreef ik Wie zei daar ‘marginaal’? – Verhalen van hoop en geloof in Ninove (EPO 2024). Daarin spreken we met een dertigtal Ninovieters die hier positief aan de stadsgemeenschap bouwen.”
“Dat boek toont dat in deze stad hele knappe dingen gebeuren en dat hier heel wat positieve energie zit. Wat nog ontbreekt, is een bundeling van al die krachten. Nu zijn dat nog te veel eilandjes op zich. Die energie laten uitkristalliseren tot een groot alternatief project wordt het werk voor de komende jaren.”
“En die tegenkracht organiseert zich. Na de verkiezingen werd O54, forum van Bezorgde Burgers opgericht, dat opkomt voor mensenrechten en sociale rechten. Zo werd al actie gevoerd tegen het voorstel van de meerderheid voor een politiek eenzijdige selectie van het boekenaanbod in de gemeentelijke bibliotheek, tegen agressieve politiecontroles rond de scholen en tegen een verbod op het verdelen van vakbondsflyers. Telkens tasten ze de grenzen van de rechtsstaat af. Wij reageren daarop en trekken een streep in het zand. Tot hier en niet verder.”
“Dat werkt. Het alternatief is niets doen tegen de afbraak van de rechtsstaat. Ninove functioneert nu als een laboratorium. Heel Vlaanderen kijkt ernaar. Ook andere rechtse partijen kijken en denken dat wat hier kan, misschien ook daar kan. Wat hier gebeurt, is dus zeer belangrijk voor de komende jaren in heel Vlaanderen en België.”
Dit kan worden gekeerd, waakzaamheid blijft echter geboden
“Mijn besluit is dat de situatie zeker alarmerend is en waakzaamheid absoluut nodig is, maar dat dit geenszins een gedane zaak is. Een aantal sociologische evoluties zijn trouwens toch niet te stoppen. Mensen zullen blijven verhuizen, nieuwe generaties groeien hierop en gaan geleidelijk ook hun plaats opeisen. Dat stop je niet. De kern van het antwoord ligt in organisatie, mobilisatie en het consequent verdedigen van de democratische rechtsstaat.”
Na ons gesprek wandelen we nog even door het centrum en gaan we langs in de gloednieuwe gemeentelijke bibliotheek.
“De nieuwe bibliotheek is nog ontstaan onder het vorige bestuur, maar het gebouw kon pas nu recent worden ingehuldigd (de vernieuwde bibliotheek is bij ons bezoek pas twee weken open, sinds 1 december, n.v.d.r). Schepen van Cultuur Werner Somers heeft even geprobeerd boeken van de linkse uitgeverij EPO te verbieden.”
“Hij gaf als reden een beweerde ‘linkse vooringenomenheid bij de aankoop van boeken’ in één adem met de bewering dat er boeken zouden worden aangeboden die pedofilie of geweld verheerlijken. Na protestacties moest hij zijn uitspraken intrekken. Hij werd geconfronteerd met de Vlaamse wetgeving die pluralisme in het aanbod oplegt.”
“Als je ziet welke jongeren hier allemaal in de bibliotheek hun gading vinden, dan zie je de diversiteit. Hier zitten alle jongeren van elke kleur en taal samen. Ironisch genoeg spreken die jongeren zeer goed Nederlands, wat ze op school leren. Die spreken geen Ninoofs dialect. Die gaan ooit allemaal volwassen worden. Hier zitten de toekomstige gemeenteraadsleden van Ninove. Dat is een teken van hoop. Die evolutie is onstopbaar.”
Je klinkt al bij al redelijk positief. Hoe zie jij de toekomst voor Ninove?
“Natuurlijk zijn er heel wat problemen en die mogen niet worden genegeerd. Maar ons hier bij neerleggen is het laatste wat we moeten doen. Deze meerderheid zit overigens nu al zwaar in de problemen. Er mag de komende vijf jaar niet één gemeenteraadslid ziek zijn of gewoon afwezig voor privé-redenen.”
“Het zijn bovendien allen gemeenteraadsleden die nooit eerder bestuurd hebben, terwijl de vorige burgemeester en alle vorige schepenen in de oppositie zitten. Die kennen de wetten, de regels en hun dossiers. De nieuwe meerderheid heeft al ettelijke malen beslissingen moeten intrekken omdat ze vormelijk of inhoudelijk niet in orde waren of bijvoorbeeld op verkeerde of onvolledige cijfers waren gebaseerd.”
“Laat je van buitenaf niet misleiden door de eenzijdige berichtgeving. 54 procent van de kiezers heeft hier niet voor gestemd. Natuurlijk is dit een zorgwekkende situatie, maar ze is niet onoverkomelijk. Integendeel, hier gebeurt al heel wat positiefs.”
Notes:
[1]Het was één van de 67 gesprekken met mensen in overheidsdiensten voor mijn boek Tot uw Dienst – De zeven zonden van de ambtenaar doorprikt (EPO-2019 – nog steeds verkrijgbaar).
[2] George Lakoff (°1941), cognitief linguïst en filosoof in de VS, ontwikkelde theorieën over taal en psychologie waarmee hij aantoont dat conservatieve mensen niet in rationele termen denken maar in morele. De wereld is gevaarlijk en heeft nood aan een sterke vaderfiguur, die voor alles een morele verklaring heeft waarbij sociaal-economische factoren genegeerd worden als irrelevant. Je denkt niet na over de oorzaken van criminaliteit, alleen keiharde repressie is het juiste antwoord. Iedereen zoekt verder alleen voor zichzelf een individuele oplossing, samenwerking met andere mensen of solidariteit is nutteloos en zelfs gevaarlijk. Jonathan Haidt (°1963), sociaal-psycholoog in de VS, onderzoekt hoe conservatieve kiezers zich laten leiden door die gevoelens, religieuze waarden, door intuïtie, door morele verklaringen en niet door rationele analyse van de oorzaken van hun problemen.