Recent verscheen ‘Over Palestina – Twee herontdekte teksten’ van Duits-Amerikaanse Joodse filosofe Hannah Arendt. De eerste tekst schreef ze in 1944 voor het ontstaan van de staat Israël, de tweede in 1958, wanneer die staat al tien jaar bestaat. Ze verschenen gebundeld pas in 2024.

Twee herontdekte teksten van Hannah Arendt Over Palestina werden vertaald door de Pools-Belgische filosofe Alicja Gescinska. In 1988 vluchtte Gescinska op 7-jarige leeftijd met haar ouders uit communistisch Polen. Ze is liberaal-conservatief denker en politiek commentator en stond op de Open VLD-lijst voor de verkiezingen van het Europees Parlement in 2019. Naast haar eigen verleden als politiek vluchteling verbindt Gescinska’s liberale profiel haar met het gedachtengoed van Arendt, die ze eerder al beschreef in 2025 in haar boek Vrouwen in duistere tijden – Tien denkers van blijvende betekenis.

Het buitenlandbeleid van de VS en Palestina

De eerste kortere tekst van 24 pagina’s schreef Arendt in 1944 toen nazi-Duitsland verkrampt zijn laatste doodsweeën onderging. Daarin waarschuwt ze voor wat het Palestijnse volk te wachten staat als er een zionistische staat Israël wordt opgericht. Zij voorspelde dat vele Palestijnen stateloos zouden worden, een ervaring die ze zelf bijna 20 jaar had gekend. Gelukkig is er de VS…

Wat opvalt in deze tekst is haar naïeve geloof in de beweerde idealen van het buitenlandbeleid van de VS.  De VS waren reeds voor de Tweede Wereldoorlog een imperialistische grootmacht in het Westelijk halfrond van de Amerika’s, steunden daar overal autoritaire regimes en financierden de eigen industrie met de hulpbronnen die ze spotgoedkoop roofden uit hun ‘achtertuin’. En stemrecht werd in de VS grotendeels ontzegd aan zwarten en andere etnische minderheden – én aan arme witte Amerikanen. 

De laatste alinea van deze tekst zegt alles over wat Arendt niet zag (of wilde zien) in het land waar ze woonde en dat ze zo idealiseerde: “Wat de Joodse thuisstaat terecht kan verwachten van het Amerikaanse buitenlandbeleid en van Amerikanen is allerminst rechtstreekse bescherming, maar wel de actieve sympathie en hulp die deze republiek altijd heeft verleend aan de moederlanden van haar burgers. Wat de Joden van Palestina daarvoor in ruil te bieden hebben, kan nooit de bescherming van de Amerikaanse oliebelangen zijn, maar moet bestaan uit vertrouwen dat de volkeren van de wereld altijd gevestigd hebben in de grootse Amerikaanse republiek. Morgen zal blijken dat dit een van de belangrijkste troeven is van het Amerikaanse buitenlandbeleid.”

Het verschil met de realiteit van het VS-buitenlandbeleid toont dat Arendt ook maar een mens was die evolueerde in de kringen van de klasse waar ze ging bijbehoren, die van de goed betaalde academici en intellectuelen.

Over Hannah Arendt

Het nawoord van Gescinska ‘Over Hannah Arendt’ in Over Palestina geeft een korte biografie, de tijd van haar opleiding, de periode van 20 jaar stateloosheid die er op volgde en hoe ze in de VS belandde en daar aanvankelijk in het Duits voor de Duitstalige publicatie Aufbau schreef en werk vond aan  de University of Chicago. Haar internationale doorbraak kende ze in 1951 met The Origins of Totalitarianism.

Terecht wijst Gescinska op de “blinde vlek in haar denken (in die eerste tekst) en zag ze belangrijke tekortkomingen van het Amerikaanse politieke systeem en de Amerikaanse samenleving over het hoofd, in het bijzonder de achterstelling en uitsluiting van zwarten”. Daar moet je haar “blinde vlek” aan toevoegen over de genocide op de autochtone volkeren in de VS, de discriminatie van latino’s (toen al) én de uitbuiting van de arme witte bevolking. Arendt had ook niets met “de studentenprotesten en de civil rights movement”. 

Arendts kritiek op de staat Israël was al lang bekend toen ze Eichmann in Jerusalem: A report on the banality of evil (1962) publiceerde over haar waarnemingen tijdens diens proces in Israël. Dat boek maakte haar definitief tot een paria in Joods-zionistische kringen. 

Ze veroordeelde “zionisten die als vermoord zwijgen over het lot van de Palestijnen”. Zoals uit deze teksten blijkt had ze echter al lang voor het boek over Eichmann begrepen dat het zionisme geen oplossing bood aan het Europese antisemitisme, omdat he zionisme geen enkele rekening hield met het volk dat reeds in Palestina woonde. Arendt was voorstander van één binationale staat. 

Het is vanuit die bekommernis over het zionisme dat Arendt de eerste tekst in dit boek schreef, eerst in het Duits, en die daarna zelf naar het Engels vertaalde. Beide teksten werden pas recent ontdekt (of herontdekt?).

Vermijd hedendaagse herinterpretatie

We lezen deze teksten vandaag met de kennis van 78 jaar zionisme in Israël, dat voor het ogenblik zijn vernietigende apotheose kent in Gaza, de Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem, Libanon, Syrië en Iran. Het zou fout zijn haar teksten van toen te evalueren op basis van kennis die Arendt niet kon hebben. Dit zijn tijdsdocumenten die historische waarde hebben en zelfs inzichten over vandaag aanbieden, maar je kan ze niet zomaar als hedendaagse kritiek lezen.

De tweede tekst is niet alleen van haar. Ze schreef die samen met econoom Lawrence L. Barzel, socioloog Werner J. Cahnman en 12 andere academici, allen Joden en één Iraans-Amerikaan, zonder Arabische of Palestijnse inbreng. De tekst is het eindresultaat van een symposium door het Institute for Mediterranean Affairs dat een oplossing zocht voor de Palestijnse vluchtelingen, die dan reeds 10 jaar in hun precaire situatie gevangen zaten.

De auteurs lanceerden een aantal voorstellen waarvan sommige vandaag nog steeds circuleren. Hun belangrijkste idee is dat Palestijnen waar ook in de diaspora de vrije keuze moeten krijgen tussen repatriëring of hervestiging in hun vluchtplaats met gepaste compensaties. Daarvoor is een grote financiële investering nodig door de hele internationale gemeenschap. Verder mag burgerschap in een toekomstige binationale staat niet bepaald worden door religieuze of etnische aanhorigheid, essentieel voor één binationale staat.

In 1958 vragen zij zich af wat zou gebeuren wanneer in 1960 het mandaat ging aflopen van het United Nations Relief and Works Agency (UNRWA). Die organisatie, de allereerste ooit van de VN, is in 2026 nog steeds de belangrijkste hulplijn voor de Palestijnse bevolking – en werd recent door Israël onwettig verklaard.

De auteurs weerleggen een reeks ‘niet-doorslaggevende argumenten’ en vatten ‘de feiten’ samen alvorens een zeer gedetailleerde reeks maatregelen neer te schrijven. Ze hebben het echter over ‘de vlucht van de Arabieren in 1948’, niet over de Palestijnen of hun uitdrijving. Verder sommen ze een aantal veiligheidsgaranties op voor Israël en voor de Palestijnse vluchtelingen en formuleren een ‘oplossing’ in 23 punten. 

De zeer gedetailleerde voorstellen klinken elk afzonderlijk best aanneembaar maar als geheel was het niet realistisch. Israël werd er in voorgesteld als een wantrouwige onderhandelaar die vreesde voor zijn veiligheid en voortbestaan als zoveel Palestijnen zouden terugkeren. 

Wat toen echter al duidelijk was en vandaag niet langer te ontkennen valt is dat de zionisten nooit een ‘oplossing’ wilden, niet omdat ze niet werkbaar zou geweest zijn of onveilig, maar omdat ze principieel ideologisch uitsluitend een zuiver zionistische staat wilden zonder dat andere volk dat al eeuwen in Palestina op ‘hun land’ woonde. 

Hannah Arendt was tegelijk een briljant denker en een mens met de beperkingen van haar tijd. De ‘blinde vlek’ van haar naïeve geloof in de idealen van de VS doet echter niets af aan de kracht van haar analyse over de kwestie Palestina. 

Hannah Arendt. ‘Over Palestina – Twee herontdekte teksten. De Bezige Bij, Amsterdam, 2026, 157 pp. ISBN 978 9403 1379 91. Vertaling, woord vooraf, voetnoten, bibliografie en nawoord ‘Over Hannah Arendt’ door Alicja Gescinska.